Smolarnie Borów Tucholskich

Schemat dydaktyczny — nie rekonstrukcja pieca z Lasek. Jasne: drewno wsadowe. Ciemna masa: pozostałość stała.

Wybierz drogę produktu

GazUnosi się ku wylotowi u góry.

Ciało stałeZostaje w komorze jako węgiel drzewny.

CieczSpływa po dnie ku wylotowi i do naczynia.

Pokaż wszystkie trzy

Objaśnienie wybranej drogi

Wszystkie trzy drogi

Drewno ogrzewane przy ograniczonym dostępie powietrza nie spala się, tylko rozpada. Lotne produkty idą w górę, ciekłe spływają w dół, stała pozostałość zostaje.

Jak czytać rysunek: Wybierz jedną z trzech dróg. Pozostałe zostają na rysunku, wyszarzone, żeby było widać całość. Drogi różnią się też kształtem: kreski, bryły, czarny pas.
Czego rysunek nie podaje: Temperatur, czasu wypału ani proporcji produktów. To nie jest instrukcja prowadzenia procesu.
Założenia schematu: Komora z pochylonym dnem, wylotem cieczy i wylotem gazu. To ogólny model do nauki, a nie opis pieca z Lasek ani żadnego konkretnego pieca z Borów.
Nie mylić z mielerzem: Mielerz to kopiec drewna obsypany ziemią, w którym celem jest węgiel. Ciecz nie jest w nim zbierana jako produkt. Dlatego sam węgiel albo kopiec w lesie nie mówią, że była tu smolarnia.

Gaz · droga w górę

Lotne produkty rozkładu drewna, palne gazy i opary, unoszą się ku wylotowi na szczycie.

Droga na rysunku: Z komory przez wąski kanał u góry na zewnątrz. Cienkie przerywane kreski ze strzałkami w górę.
Czym jest (ogólnie): Mieszaniną gazów i par. Część par może skroplić się dalej, w chłodniejszych miejscach. Składu ani ilości tu nie podajemy.
Zastosowanie w Borach: niezweryfikowaneWersja robocza V2 pisała, że gaz ulatniał się albo dogrzewał piec. Nie sprawdzono tego w tym przebiegu.
Nie mylić z mielerzem: W mielerzu gazy i opary też uchodzą, ale celem jest węgiel. Ślad ogniska albo wypalenia nie mówi więc, jaki produkt powstawał.

Ciało stałe · zostaje

To, co się nie ulotniło ani nie skropliło, zostaje w komorze jako węgiel drzewny.

Droga na rysunku: Nigdzie nie wędruje. Na rysunku to ciemna masa w środku komory. Po ostygnięciu można ją wyjąć (ujęcie ogólne).
Zastosowanie w Borach: niezweryfikowaneV2 podawało opał kowalski i hutniczy. Tego również nie sprawdzono w tym przebiegu.
Nie mylić z mielerzem: W mielerzu węgiel jest głównym celem. W smolarni jest jednym z trzech wyników rozkładu. Sam węgiel w ziemi nie rozstrzyga, który proces go zostawił.

Ciecz · droga w dół

Ciężkie, lepkie produkty skraplają się i spływają po pochylonym dnie ku wylotowi.

Droga na rysunku: Po dnie komory, przez wylot w ścianie, do naczynia w ziemi. Czarny pas i spadek dna to założenie schematu.
Czym jest: do potwierdzeniaSmoła drzewna i wodnisty kondensat. V2 wymieniało też kwas octowy i terpentynę; skład trzeba sprawdzić w źródle.
Zastosowanie w Borach: niezweryfikowaneV2: uszczelnianie łodzi i beczek, impregnacja podwalin. Nie sprawdzono tego w tym przebiegu.
Nie mylić z mielerzem: Odbiór cieczy wymaga naczynia, wylotu i spadku, czyli konstrukcji. Ciemna ziemia albo węgiel na powierzchni same tego nie dowodzą.

Dokąd szły produkty i co stoi w muzeum

Rzeczywisty eksponat to rekonstrukcja pieca z Lasek w Parku Etnograficznym w Toruniu. Tak podaje opis muzealny przytoczony w V2; trzeba go jeszcze raz sprawdzić w źródle.

Zastosowania według wersji roboczej V2 — niezweryfikowane
Droga	Zastosowanie wg V2
Ciecz	Uszczelnianie łodzi i beczek, impregnacja podwalin.
Ciało stałe	Opał, w tym kowalski.
Gaz	Ulatniał się lub dogrzewał piec.

Brak dokumentuTu miałaby być fotografia eksponatu albo konsultowany rysunek pieca z Lasek.

Nie ma tu zdjęcia: nie mamy praw do fotografii eksponatu ani rysunku konsultowanego z muzeum. Schemat u góry go nie zastępuje.

Porównanie zagraniczne: murowany piec smolarski w Bobeck w Turyngii. Fotografia jest na Wikimedia Commons (autor wg V2: Aschroet, CC0 — do sprawdzenia). Nie jest tu osadzona, a Bory Tucholskie w żaden sposób nie ilustruje. Zdjęcie z Bobeck

Piec muzealny a ślad w lesie

Co wolno, a czego nie wolno wywnioskować
Cecha	Eksponat z Lasek (wg V2)	Ślad terenowy
Dno i wylot cieczy	Wymurowana komora z dolnym spływem. Sprawdzić w opisie muzealnym, co dokładnie zachowano.	Zagłębienie albo misa w ziemi ma wiele możliwych przyczyn, na przykład wykrot albo mielerz. Bez badań nie jest wylotem cieczy.
Czarna ziemia, węgiel	Nie dotyczy: to rekonstrukcja.	Węgiel i ciemna ziemia powstają też w mielerzach i ogniskach. Nie wskazują produktu.
Wzmianki w dokumentach	Nie dotyczy.	V2 powołuje się na wzmianki o piecach smolarskich przed 1632 r. (Dzięgiel, Giełdon). To trzeba sprawdzić w źródle. Zapis w dokumencie nie wskazuje miejsca reliktów.

Wniosek: z cech widocznych na powierzchni nie wyprowadzamy rozpoznania stanowiska. Ta strona nie ocenia żadnego miejsca ani nie liczy prawdopodobieństwa.

Czego brakuje do jakiegokolwiek rozpoznania

Fotografia eksponatu z Lasek z prawami albo rysunek konsultowany z muzeum.
Opis konstrukcji pieca z Lasek z samego źródła muzealnego: czy ma spadek dna, wylot cieczy, wylot gazu.
Sprawdzenie w literaturze, co i jak produkowano w Borach, oraz do czego używano produktów.
Sprawdzenie wzmianek archiwalnych (Dzięgiel, Giełdon) i tego, co faktycznie mówią o miejscu.
Dokumentacja terenowa i badania wykonane przez uprawnionych specjalistów. Na tej stronie jej nie ma i nic jej nie zastępuje.

Źródła do dalszej weryfikacji

Źródła zostały przejęte z wersji roboczej V2 i nie były otwierane w tym przebiegu. Wersja V2 miała zgłoszoną oczekującą poprawkę, więc jej treści traktujemy jako niesprawdzone. Rysunek to nowy schemat dydaktyczny, a nie świadectwo historyczne. W lesie nie wolno niczego kopać ani wchodzić do stref ochrony ścisłej; ta strona nie służy do szukania stanowisk.