20 marca odbył się plebiscyt. Jego wyniki nie mogły przełożyć się na prostą linię: miejscowości, ludność i przemysł tworzyły gęstą sieć zależności. [3]
Co rozdzieliła linia?
Schemat relacji.
Bez skali i bez przebiegu parceli.
Bez skali i bez przebiegu parceli.
Brama do innego państwa
1923–1939D / NIEMCYKopalnia Delbrückpóźniejsze Makoszowy
P / POLSKAMiejscowość Makoszowydomy pracowników
Brama zakładu = przejście graniczne
Schemat porównawczy, nie mapa. Pozycje pól nie wyznaczają kierunków ani odległości.
Kopalnię Delbrück pozostawiono w Niemczech. Makoszowy znalazły się w Polsce. Granica biegła przy ogrodzeniu zakładu, a jego główna brama do 1939 roku służyła jako przejście graniczne.
Skutek: wejście do pracy mogło oznaczać przekroczenie granicy państwowej. Podział objął również pole górnicze.
Przykład: Dom Współpracy Polsko-Niemieckiej, „Miejsca”.
Fot. Monisiolek / Wikimedia Commons / CC BY-SA 3.0. Kadr 3:2; bez zmiany kolorów.
Ślady materialne
Trzy sposoby czytania granicy
- 01 / Knurów i Bojków
W zbiorach Muzeum w Gliwicach jest słup z odcinka między tymi miejscowościami, oznaczony „D”, „P” i numerem „249/5”. Pozyskano go z glinianki przy ulicy Niepodległości w Knurowie. To ślad granicy, nie współczesny znak jej przebiegu. [1]
- 02 / Tory przy Makoszowach
Granica odchodziła od Czarniawki i opierała się na linii kolejowej Makoszowy–Gliwice. Dworzec w Makoszowach znajdował się po polskiej stronie, blisko niemieckiej kopalni. [2]
- 03 / Zakład i pole górnicze
Przynależność kopalni Delbrück rozstrzygnięto dopiero w 1923 roku. Jej pole górnicze przecięła granica; szyby Rheinbaben i Dorotka znalazły się w Polsce. [2]
Latem oba państwa przejęły przyznane im części regionu. Granicę trzeba było dopasować do infrastruktury, własności i dojazdów do pracy. [1]
Kończono korekty i rozstrzygano spory, w tym o Delbrück. Dlatego „granica z 1922 roku” nie oznacza jednego, od początku niezmiennego przebiegu. [1]