Archiwum nad Wisłą · Karta 51

Zbiornik Włocławski (1970) · Zespół archiwalny 71/282/0

Wsie pod wodą:
Atlas niejednakowych strat

W potocznym przekazie powstanie Zbiornika Włocławskiego oznaczało, że całe nadrzeczne wsie zniknęły na zawsze na dnie jeziora. Dokumenty wykupowe i relacje świadków ujawniają inny, zróżnicowany krajobraz zmian.

Zasada rzetelności źródeł: Związek miejscowości z budową stopnia wodnego nie jest tożsamy z zatopieniem jej całej zabudowy. Część gruntów znalazła się pod wodą, inne rozebrano pod pas brzegowy i cofkę fal, cmentarze zinwentaryzowano, a współczesne osady wciąż funkcjonują na wyższym brzegu.

Karty Modzerowa, Dobiegniewa i Wistki Szlacheckiej oparto wyłącznie na inwentarzu zespołu 71/282/0 Archiwum Państwowego oraz badaniach terenowych Fundacji Ari Ari.

Panorama współczesnego Zbiornika Włocławskiego widziana z korony zapory wodnej we Włocławku.
Dzisiejszy akwen — fotografia z 2013 r. Widok z zapory we Włocławku; przedstawia szeroką taflę spiętrzonej Wisły, a nie dawną zabudowę wiejską. Fot. Patrol99757 · Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 · Kadr przycięty do szerokości strony.
Część 01 · Mechanizm zróżnicowania

Dlaczego pojęcie „wieś pod wodą” to uproszczenie?

Spiętrzenie rzeki zaporą w 1970 r. wywołało cztery odmienne skutki przestrzenne i prawne. Użyj poniższego schematu, by zobaczyć różnicę między zalaniem dorywczym a trwałym, rozbiórką pod erozję brzegową oraz przetrwaniem osad na wysoczyźnie.

Schemat dydaktyczny profilu poprzecznego doliny Wisły po spiętrzeniu Przekrój pokazuje koryto rzeki, dno zalane na stałe, pas brzegowy wywłaszczony pod rozbiórki, poziom cmentarza oraz wysoczyznę ze współczesną wsią. Wisła sprzed 1970 r. Lustro Zbiornika Włocławskiego (1970 r.) 1 2 3 4 Współczesna wieś

Strefa 1: Trwałe zalanie dna doliny

Obszar dawnych łęgów, łąk nadrzecznych i najniżej położonych gruntów rolnych. Znalazł się trwale pod taflą Zbiornika Włocławskiego po zamknięciu zapory w 1970 r. To tutaj spoczywa dawna topografia terenu, która w wyobrażeniach urosła do mitu całych „zatopionych miasteczek”.

Ślad w źródłach: Rejestry pomiarowe i orzeczenia wywłaszczeniowe z lat 1960–1969 (sygnatury 108–119).

* Uwaga metodologiczna: Powyższy profil ma charakter schematu dydaktycznego, obrazującego podział na strefy formalno-prawne (zalanie denne, wywłaszczenie brzegowe, inwentaryzacje, trwanie osady). Nie jest mapą parcel, pochówków ani geodezyjną granicą zalania konkretnej miejscowości.

Część 02 · Źródłowe dossier

Białe arkusze strat i śladów

Zbadaj trzy miejscowości udokumentowane w zespole archiwalnym 71/282/0 i wywiadach Ari Ari. Zobacz, które obiekty uległy wywłaszczeniu, gdzie zinwentaryzowano cmentarze i jak potoczyły się dalsze losy osady.

Filtruj dowody: Pokazano: 4 ślady
Karta 01 / 03 · Archiwum Państwowe: Zespół 71/282/0 Zakres lat: 1960–1969 oraz 2013/2019

Modzerowo

Status osady: Miejscowość istnieje współcześnie na obrzeżu zbiornika

Dwa ślady w jednym miejscu: ziemia objęta wykupem i cmentarz ewangelicko-augsburski. Inwentarz archiwalny wymienia oba w dokumentacji przygotowań do budowy stopnia wodnego.

Związek z wywłaszczeniem nie oznacza całkowitego zatopienia zabudowy.
Część 03 · Warsztat poszukiwawczy

Generator kwerendy do zespołu archiwalnego 71/282/0

Planujesz poszukiwania w archiwum państwowym lub chcesz sprawdzić losy konkretnego gospodarstwa? Skonfiguruj zapytanie, aby otrzymać sformalizowany wniosek ze wskazaniem grupy sygnatur w inwentarzu (105–107 lub 108–119).

Miejscowości udokumentowane w inwentarzu zespołu hydrotechnicznego.
Wskazuje grupę sygnatur akt w Archiwum Państwowym; nie oznacza pojedynczej teczki dla rodziny.
Dane pozostają wyłącznie w Twojej przeglądarce i nie są wysyłane do sieci.
Zakres lat akt określa czas prowadzenia rejestrów, nie datę robót przy każdym domu.

Karta kwerendy: Modzerowo

AP 71/282/0 · Grupa sygn. 108–119

Poniższy sformalizowany wniosek sugeruje sprawdzenie wskazanej grupy sygnatur w inwentarzu zespołu 71/282/0. Możesz go złożyć w czytelni Archiwum Państwowego lub wykorzystać przy zamawianiu akt.

Co znajduje się w opisie zespołu

Rejestry pomiarowe, orzeczenia wywłaszczeniowe, wykazy rzeczoznawców, protokoły wykupu nieruchomości i wyliczenia odszkodowań w zespole 71/282/0.

Czego nie wiadomo z dostarczonego opisu

Opis inwentarza nie określa, które konkretne działki zostały trwale zatopione, a które rozebrano. Nie wiadomo też bez fizycznej kwerendy, czy nazwisko danej rodziny znajduje się w teczkach ani jakie były kwoty wypłat.

Część 04 · Twój roboczy rejestr

Zapisane kwerendy poszukiwawcze

Zapisane karty pytań pozostają w pamięci Twojej przeglądarki pod odrębnym kluczem atlas-v2-51. Możesz je w każdej chwili przejrzeć lub całkowicie usunąć.

Zapisane wnioski (0)

  • Brak zapisanych kart kwerend. Skonfiguruj zapytanie w generatorze powyżej i kliknij „Zapisz kartę w notatniku”.
Część 05 · Czas i kontekst

Chronologia zmiany krajobrazu

  1. 1960

    Rozpoczęcie tworzenia rejestrów pomiarowych, orzeczeń wywłaszczeniowych i wykazów wykupu nieruchomości (zespół 71/282/0, akta prowadzone do 1969 r.).

  2. 1963

    Rozpoczęła się budowa zapory we Włocławku. Ari Ari opisuje przesiedlanie wsi między Włocławkiem a Płockiem w czasie przygotowań do spiętrzenia.

  3. 1965

    Inwentaryzacje cmentarzy ewangelicko-augsburskich i katolickich w dolinie Wisły (grupy sygnatur 105–107), prowadzone do 1966 r. Sama inwentaryzacja nie dowodzi przeniesienia wszystkich grobów.

  4. 1970

    Powstał Zbiornik Włocławski. Wisła została spiętrzona zaporą; dawny krajobraz doliny zmienił się w akwen o powierzchni kilkudziesięciu kilometrów kwadratowych.

  5. 2013

    Fundacja Ari Ari zebrała blisko 60 godzin rozmów z ponad 50 osobami w projekcie „Zatopione wsie”. Wspomnienia dotyczą życia przed budową i po niej.

  6. 2019

    Dalsze prace dokumentacyjne Ari Ari nad cmentarzami i lapidariami (w tym wskazanie Smólnika / Zuzałki jako miejsca lapidarium z zatopionych wsi).

Jak zestawiać te źródła?

Wykaz gruntów pokazuje administracyjną stronę zmiany: nieruchomości, wywłaszczenia, orzeczenia i odszkodowania. Zapis wykupu ziemi jest urzędowym faktem, ale nie opowiada o przeżyciach konkretnej rodziny.

Wywiad biograficzny pozwala usłyszeć, jak przesiedlenie zostało zapamiętane w codziennym doświadczeniu. Z kolei inwentaryzacje cmentarzy przypominają o wielokulturowym dziedzictwie doliny — w tym obecności dawnych społeczności ewangelickich.

Właściwe odczytanie tych śladów wymaga zestawienia nazwy wsi z konkretną sygnaturą archiwalną i datą, zamiast traktowania całej doliny jak bezimiennej plamy zalewowej.

Źródła archiwalne i dokumentacyjne wykorzystane na stronie
1. Archiwum Państwowe: Zespół 71/282/0
Akta Okręgowej Dyrekcji Gospodarki Wodnej. Sygnatury 105–107 (cmentarze, 1965–1966), sygnatury 108–119 (wykupy gruntów i wywłaszczenia, 1960–1969).
Szukaj w Archiwach: Zespół 104553
2. Fundacja Ari Ari: „Zatopione wsie” (2013)
Zbiór blisko 60 godzin wywiadów biograficznych z ponad 50 mieszkańcami terenów nadwiślańskich objętych inwestycją.
Dokumentacja Ari Ari: Wywiady
3. Fundacja Ari Ari: Prace badawcze (2019)
Dokumentacja cmentarzy i lapidariów w regionie kujawsko-dobrzyńskim, w tym lapidarium w Smólniku / Zuzałce.
Dokumentacja Ari Ari: Cmentarze 2019
4. Polskie Radio: „Opowieści z podwodnych wsi”
Artykuł i audycja radiowa dokumentująca rok powstania zbiornika (1970) oraz kontekst społeczny przesiedleń.
Polskie Radio: Opowieści z podwodnych wsi