Atlas małych odkryć 132 / POCZTA PRZED KOLEJĄ

Dawna poczta przedznaczkowa i dyliżanse

List w drodze.
Ślad stempla a zegar dyliżansu.

Dwa stemple na dawnej przesyłce dokumentują czas bezwzględny: dni i godziny w sieci pocztowej. Zwykłe podzielenie dystansu przez prędkość wozu daje jednak tylko czas samej jazdy. Zestawienie pieczęci z fizycznym modelem dyliżansu ujawnia, jak wielką część podróży list spędzał na postojach, w ekspedycjach i podczas spoczynków nocnych.

Jawny status danych: Poniższa obwoluta oraz warianty trasy A i B są schematami dydaktycznymi, opracowanymi na podstawie zasad dawnej poczty, a nie konkretnym zidentyfikowanym listem z archiwum. Wprowadź własne pomiary lub zbadaj model poniżej.

Obwoluta przesyłki

Schemat dydaktyczny · list składany
Awers: strona adresowa i znaki nadawcze
Kliknij dowolny ślad na liście, aby sprawdzić, co dokumentuje, a czego o nim nie wiemy.
DOWÓD 1 · STEMPEL NADAWCZY
Data i komora pocztowa przyjęcia

Odcisk stempla tuszowego na stacji nadawczej potwierdza moment przyjęcia listu przez urząd pocztowy. Wyznacza początek licznika obecności przesyłki w zorganizowanej sieci.

Co dokumentuje bezspornie: Fakt przyjęcia do komory pocztowej w podanym dniu.
Czego ślad NIE ujawnia: Nie dokumentuje godziny wyjazdu dyliżansu; wóz mógł ruszyć dopiero następnego dnia.
Wybierz scenariusz lub wpisz własne dane

1. Udokumentowany czas i droga

Odcinki trasy dyliżansu [km]

2. Model fizyczny dyliżansu

8.0 km/h
4 km/h (błoto / góry) 8-9 km/h (typowa poczta) 14 km/h (szosa bita / kurier)
Bilans podróży przesyłki Dystans łączny: 85 km
48 h 00 min
Udokumentowany czas obecności w sieci pocztowej (różnica dat stempli).
10 h 38 min Jazda w trasie
1 h 00 min Wymiana koni (stacje)
14 h 00 min Spoczynki nocne
22 h 22 min Luka / oczekiwanie na kurs
Wniosek z bilansu: List spędził około 46% udokumentowanego czasu poza ruchem wozu. Odzwierciedla to stałe dni odjazdu poczty (dyliżanse pocztowe nie ruszały na żądanie) oraz oczekiwanie na sortowanie w stacji nadawczej.

Sieć ma cezury.
Przesyłka potrzebuje śladów.

Modelowanie drogi listu dyliżansowego wymaga osadzenia w konkretnym okresie. Poczta konna ewoluowała od nielicznych traktów kurierskich po rozbudowane państwowe sieci z regularnymi stacjami przeprzęgowymi.

1558
Ustanowienie połączenia Krakowa z Wenecją, opisane w historii Poczty Polskiej jako początek stałej zorganizowanej komunikacji.
1568
Jednolita taryfa listowa. To ramy systemu, nie dowód nadania naszego listu.
XVIII w.
Przewóz poczty dyliżansami, później również karetami. Typ pojazdu wymaga daty i relacji.
1848
Pierwszy kolejowy przewóz poczty w Królestwie Polskim: Warszawa–Częstochowa. Dyliżanse nie zniknęły wszędzie naraz.
Ograniczenie dowodowe: Do biografii jednej przesyłki potrzebny jest zachowany list, jego stemple, data nadania i odbioru oraz potwierdzone odcinki właściwej sieci. Muzeum przywołuje podróż Izabeli Czartoryskiej z 1816 roku, lecz nie identyfikuje typu jej dyliżansu.
Portal budynku poczty przy ulicy Długiej 22–27 w Gdańsku
Portal poczty w Gdańsku, 2013. Zdjęcie kontekstowe, nie stacja z 1686 roku, historyczny dyliżans ani ślad wybranego listu. Fot. Andrzej Otrębski, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0.